sabato 7 maggio 2011

Semundja e Parkinsonit - Pjesa 1

Semundja e Parkinsonit eshte shpjeguar per here te pare ne fillim te viteve 1800 nga mjeku anglez James Parkinson qe e quajti “paralize e levizshme” , dhe sot eshte nje nder semundjet neurologjike me te perhapura.
Qendrimi i nje Pacienti me Parkinson

Sipas te dhenave numri shkon deri ne afersisht 1 milion individe te prekur, dhe çdo vit diagnostikohen rreth 50.000 raste te reja dhe pritet qe ne vitet e ardhshme ky numer te rritet.

Ndryshe nga ajo qe eshte bere normale te degjohet, kjo semundje nuk godet vetem te vjetrit. Ne 50% te rasteve kjo semundje ndeshet pas moshes 60 vjeç, por pjesa tjeter eshte para kesaj moshe dhe jane gjetur raste dhe para moshes 40 vjeç, fale analizave me paisjet e fundit per diagnostiken. Terapite e momentit nuk jane terapi qe eleminojne shkakun por  ulin simptomat dhe kjo ben qe semundja te vazhdoje te jete prezente. Vitet e fundit jane kryer shume zbulime te reja qe i kane hapur rrugen shume ideve te reja se si te kurohet kjo semundje.

Nga emri qe i kishte vendosur mjeku anglez mund te kuptohet se me çfare lloj semundje kemi te bejme. Nje semundje qe kryesisht paraqitet me probleme ne levizje: dridhje te duarve, kraheve, dhe pjeseve te tjera te trupit, nje ngrirje te gjymtyreve (si paralizim), ngadalesi ne levizje (jane persona qe duken sikur numerojne hapat sepse i bejne shume afer njeri tjetrit), ekuiliber dhe koordinim i prishur. Disa persona paraqesin problememe me te foluren, gjumin , urinimin dhe funksionet seksuale.

Shkaktari kryesor i kesaj semundje eshte vdekja e neuroneve. Qelizat e goditura jane te shperndara ne disa zona te trurit por kryesisht jane te goditura neuronet e substances se zeze (sostantia nigra) qe prodhojne neurotrasmetuesin dopamina. Pra kemi te bejme me neurone dopaminergjike (qe punojne me dopaminen). Neuronet dopaminergjik jane nje pjese themelore e berthamave te bazes qe paraqesin nje rrjet kompleks ne brendesi te trurit dhe qe kane si funksion koordinimin dhe perfeksionimin e levizjeve. Fillimisht truri mund te punoje dhe kur humb nje sasi te ketyre neuroneve por shenjat shfaqen atehere kur humbja nuk kompensohet nga pjeset e tjera. Kur ne fund goditen zonat si talamusi, ganglet e bazes ( putamen, berthama striatale, substanca e zeze dhe globi i zbehte)  dhe korja e trurit, atehere kemi vetem kaos.

Ne shume autopsi demi eshte pare si nje grumbullim proteinash brenda neuroneve dopaminergjik te substances se zeze. Nje grupim i tille eshte pare dhe ne semundje te tjera si Alzhaimer ose morbi i Huntington-it. Tek parkinsonizmi quhen trupat e Lewy-t , shkencetarit gjerman qe i kishte pare per here te pare ne 1912. Diskutimet nese keto proteina jane shkaktare te vdekjes qelizore ose kane funksion mbrojtes vazhdojne te behen por per nje gje jane te sigurte : ato grumbullime kane brenda dhe sekretin per te kuptuar semundjen.

Ajo qe po del ne pah eshte qe problemi mund te qendroje ne 2 pika:
-Problem ne perthyerjen e proteinave (eng. protein folding)
-Eliminimi i tyre

Pasi qe prodhohen proteinat bazuar ne informacionin qe ka ADN-ja ato kane nevoje qe te mberrijne strukturen terciare qe te kryejne funksionin e tyre dhe kete proces e mberrijne ne pak milisekonda fale ndihmes se disa proteinave te tjera qe jane enzima dhe qe quhen kaperone. Deri ketu kuptohet mekanizmi i rregullt dhe nuk eshte e veshtire te mendohet qe nje problem i çdo lloji i kaperoneve mund te çoje ne nje perkthyerje gabim te proteinave dhe keshtu te behet shenjester e sistemit te pastrimit intraqelizor ubikuitine-proteazoma qe i shkaterron. Fakti qe ubikuitina nderhynte ne procesin e pastrimit eshte nje gjetje e para rreth 2 viteve qe i siguroi çmimin nobel zbuluesve te saj Aaron Ciechanover ,Avram Hershko dhe Irwin Rose. Ubikuitina ben pjese dhe ne sistemin kompleks mitokondrial qe me ane te 5 fazave qe jane kryesisht kalime elektronet, prodhon energjine ne brendesi te mitokondrive. Ubikuitina ngjitet ne proteinat e prishura dhe behen si tip shenje qe te njihet nga proteazoma qe nderhyn duke e shkaterruar ne aminoacide nje per nje.

Kohet e fundit shume jane shkencetaret qe mendojne se eshte pikerisht problemi i kaperoneve dhe sistemit te ubikuitine-proteazomes qe shkakton mbledhjen e proteinave ne brendesi te neuroneve dhe kane paraqitur nje skeme qe duhet te jete edhe rruga se si kryhet demi :
Nje dem tek neuronet e substances se zeze fillon nje seri reaksionesh qe çojne ne nje stres intraqelizor. Stresi prodhon proteina qe jane te perthyera gabim dhe qe pastaj mblidhen. Ndoshta ne fillim keto kane nje funksion mbrojtes sepse proteinat mblidhen dhe nuk perhapen neper zonat e tjera te qelizes. Ne kete pike aktivizohet sistemi i kaperoneve qe tenton te rivendose rregull tek proteinat si dhe sistemi i pastrimit qe te eliminoje ato proteina qe nuk mund te kthehen me ne formen originale. Por kur kemi nje mbizoterim te prodhimit te proteinave te prishura fillojne problemet. Bllokohet sistemi i pastrimit, depozitat e kaperoneve mbarojne dhe proteinat qe tani jane kthyer ne toksike per qelizen mblidhen dhe shkaktojne vdekjen e qelizes.

Kjo hipoteze mund te shpjegoje 2 forma te parkinsonizmit . Rreth 95% e pacienteve vuajne nga ajo qe quhet forme sporadike e semundjes qe shkaktohet nga nje nderveprim mes gjeneve (nje person qe mund te jete i ndjeshem sepse ka gjene paraqesin nje mundesi me te madhe te zhvillojne semundjen) dhe ambientit (pesticide dhe substance kimike. Ka qene pikerisht nje material kimik toksik, metilfeniltetraidropiridina (MPTP), papasterti prezente ne heroinen qe u gjet ne trupin e disa te droguarve ne San Francisco, dhe qe shkaktonte vdekjen e substances se zeze dhe jepte shenja te ngjashme me parkinsonizmin, qe i hapi rruge idese qe ajo zone mund te ishte pergjegjese per semundjen). Ne 5% tjeter semundja varet vetem nga gjenet.

"Gjerat nuk Ndryshojne: Ndryshojme Ne"
(Henry David Thoreau)